Böcklins Toteninsel revisited

Olieverf op doek
200 x 120 cm
2019

In de late negentiende eeuw was het melodramatische schilderij Toteninsel van Arnold Böcklin wereldberoemd. Het sloot naadloos aan bij de esthetische voorkeuren van het fin de siècle publiek. De theatrale symboliek in het schilderij betreft een romantisch doodsverlangen en is tegelijk een vlucht uit de moderne industriële werkelijkheid. Hitler was er idolaat van. Misschien mede daardoor, en door het op de rand van kitsch balancerende karakter van het schilderij, was het werk na de tweede wereldoorlog voor het publiek volkomen onverteerbaar geworden. Hans van der Wiele neemt Böcklins motief over en baseert zich op de derde versie die Böcklin van het thema maakte. Van der Wiele ontdoet het van zijn plechtstatigheid en plaatst kanttekeningen bij de wijze waarop wij tegenwoordig naar onze sterfelijkheid kijken. De priester en doodskist zijn verdwenen. Een Italiaanse speedboot is ervoor in de plaats gekomen. Het Toteninsel zelf is nog steeds monumentaal en duister, met indrukwekkende cipressen en steile rotsen, maar tussen de bomen fonkelen lichtjes, de feestverlichting is opgehangen en op restauranttafeltjes branden de kaarsjes. Van boven op de rotspartij springt een naakte vrouw de leegte in. Is ze onverschrokken, zeker van haar getrainde lichaam? Of juist verloren in een ritueel zonder geloof? De plechtigheid van vroeger is vervangen door luchtigheid, maar misschien ook door banaliteit en verlegenheid. Wat moeten we met de dood nu we het hiernamaals hebben afgeschaft? Technisch is het werk van Van der Wiele indrukwekkend. De nevels aan weerszijden van het eiland, de subtiele lichtval en de monumentale rotsen zijn met verfijnde beheersing geschilderd. Net als in Böcklins werk is er een sfeer van stilte en isolatie, maar Van der Wiele injecteert die wereld met ironie, dubbelzinnigheid en een vleug hedendaagse verwarring.

Rosalinde Bosworth